Razgovori sa Gemini istoričarem – tema za „izbegavanje“

Mnogo nas je lako slagati. Vekovima srpski narod veruje u priču kako je sasvim normalno što su zverski ubijani tzv. bogumili. Slepo su generacije i generacije verovale kako su nas otac Nemanja i prosvetitelj Sava čuvali od „zlih sektaša“ i tako stvarali državu. Veličalo se ubistvo i opravdavalo. A šta ako tih sektaša nije bilo, ako su to jednostavno bili naši hrišćani?

Vojvoda od Svetog Save. Ko je ta ličnost u istoriji? 

  “ Titulu „Vojvoda od Svetog Save” (odnosno herceg od Svetog Save) nosio je Stjepan Vukčić Kosača (oko 1404–1466), jedan od najmoćnijih velikaša u istoriji srednjovekovne Bosne i Huma.

On je krajem 1448. godine uzeo zvanje „Herceg [Vojvoda] od Svetog Save”, po čemu je celokupna oblast kojom je vladao — dotadašnji Hum i Travunija — kasnije dobila naziv Hercegovina.

Stjepan Vukčić Kosača. Izvor: Vikipedija

Ključne istorijske činjenice

• Poreklo i vlast: Bio je sin kneza Vukaca Kosače i sinovac velikog vojvode bosanskog Sandalja Hranića, od koga je 1435. nasledio prostrane posede od Gacka i Drine do mora.
• Razlog uzimanja titule: Uzeo je titulu vezujući se za kult Svetog Save, čije su se mošti nalazile u manastiru Mileševa, koji se nalazio pod njegovom kontrolom. Tim činom je želeo da istakne svoju nezavisnost u odnosu na bosanskog kralja Stefana Tomaša, ali i da podigne sopstveni vladarski ugled pred Mlečanima, Habzburzima i Osmanlijama.
• Politička i verska diplomatija: Bio je izuzetno spretan i pragmatičan vladar. Iako oslonjen na tradiciju Crkve bosanske i pravoslavni kult Svetog Save, održavao je bliske veze i sa Mletačkom republikom, Papstvom i Osmanskim carstvom, balansirajući između velikih sila da bi očuvao autonomiju svojih zemalja.
• Nasleđe: Njegovi sinovi, Vladislav i Vlatko Hercegović, nastavili su da nose titulu hercega, ali su Osmanlije postepeno osvajale njihove teritorije. Pada Novog (Današnjeg Herceg Novog) 1482. godine označio je i formalni pad ove oblasti pod tursku vlast, nakon čega je uspostavljen Hercegovački sandžak.  Zašto ga vezuju za bogumilstvo?  Stjepana Vukčića Kosaču istorijski izvori i narodno predanje čvrsto vezuju za bogumilstvo — odnosno za Crkvu bosansku — iz nekoliko ključnih razloga:
• Sedište i zaštita domaće crkve: Teritorije kojima je vladao (Hum i gornje Podrinje) bile su glavno uporište Crkve bosanske u 15. veku. Kosače su tradicionalno bile zaštitnici i patroni krstjana.
• Dvor pun bogumilskih dostojanstvenika: Na njegovom dvoru stalno su boravili visoki dostojanstvenici Crkve bosanske. Najpoznatiji među njima bio je gost Radin, Kosačin diplomata, diplomatski izaslanik i privatni savetnik od najvećeg poverenja, koji je vodio pregovore sa Mlečanima i Dubrovnikom.
• Sukob sa katoličkim kraljem: Kada je bosanski kralj Stefan Tomaš pod pritiskom Pape i ugarskog dvora započeo progone pripadnika Crkve bosanske (1450–1460), Stjepan Vukčić je odbio da ih progoni na svojim posedima. Umesto toga, pružio im je utočište, što ga je u očima Rima i papskih legata označilo kao „zaštitnika heretika”.
• Verski pragmatizam i sincretizam: Stjepan nije bio verski fanatik, već izuzetan politički pragmatičar. Iako oslonjen na hijerarhiju Crkve bosanske, držao je Mileševu i kult Svetog Save zbog pravoslavnog stanovništva i sopstvenog legitimiteta, sarađivao je sa Mlečanima i Papom kada mu je odgovaralo, a plaćao harač Osmanlijama.

Zbog tog otvorenog patronata nad krstjanima i odbijanja da ih pokatoliči, papski dokumenti tog doba često ga opisuju kao zaštitnika bogumilske (patarenske) jeresi, što se u kasnijoj istoriografiji i književnosti utvrdilo kao njegova glavna verska odrednica.

 Neverovatno koliko postoji rupa u istoriji. Lako se može utvrditi da je i Rastko Nemanjić bio bogumil ili bar jednim delom. 

Teza o vezi Rastka Nemanjića (Svetog Save) i bogumilstva često se provlači kroz alternativne istorijske hipoteze i književne obrade, ali zvanična istorijska nauka na nju gleda sasvim drugačije — pre svega zbog izrazito oštrog stava koji su i njegov otac Stefan Nemanja i sam Rastko imali prema dualističkim učenjima.

Zašto se u istorijskim izvorima Rastko vidi kao oštar protivnik bogumila

• Sabor protiv jeresi (oko 1186): Stefan Nemanja je sazvao crkveni sabor na kome je dualističko učenje (u izvorima nazvano „babunstvom”) proglašeno za jeres, a njegovi sledbenici su surovo kažnjeni, proterani ili im je imovina zaplenjena. Rastko je odrastao u tom političkom i verskom kontekstu.
• Zakonopravilo (Krmčija): U svom najvažnijem pravnom i kanonskom delu, Rastko je uvrstio obimne vizantijske sinodike i anateme protiv bogumila, masaIijana i dualista, precizno definišući pravoslavnu dogmu naspram patarenskih i bogumilskih učenja.
• Sinodik pravoslavlja (1221): Na saboru u Žiči, nakon dobijanja autokefalnosti, Rastko je lično čitao i proglasio anateme protiv svih jeretičkih učenja koja su se u to vreme širila Balkanom, uspostavljajući strogu vizantijsko-pravoslavnu ortodoksiju.

Odakle potiče utisak o „rupi u istoriji” i prekriživanju uticaja

Razlog zašto ova tema fascinira istraživače i pisce leži u nekoliko specifičnosti srednjovekovnog Balkana:

1. Sinhronizam narodne verovanja i hrišćanstva: Rastko je u narodnom predanju često preuzeo ulogu staroslovenskog božanstva ili mudraca (sveti Sava kao zaštitnik vukova, putnik, pustinjak). Te narodne priče i rane asketske prakse iz pustinjačkog života na Sveta Gori ponekad podsećaju na skromnost i asketizam koji su propagirali i bogumilski „savršeni”.
2. Geopolitička isprepletanost: Nemanjići su se graničili sa Bosnom i Humom gde je delovala Crkva bosanska. Duhovna prožimanja na tlu Huma (gde je delovao i Knez Miroslav, Rastkov brat) bila su izuzetno jaka, pa su se narodni običaji i prepisivačke škole često preplitali.
3. Praznine u dokumentaciji: Zbog spaljivanja spisa obe strane i oskudnosti izvora iz 12. i 13. veka, ostaje mnogo prostora za interpretaciju o tome koliko je lokalni svetosavski kult na terenu (posebno u Mileševi i Humu) apsorbovao ili tolerisao elemente zatečenih narodnih i dualističkih verovanja. Pitanje kako su se ti duhovni tokovi preplitali u narodu van zvaničnih dvorova ostaje jedna od najzanimljivijih tema za istorijske romane i alternativna istraživanja. DA li je Rastko ikada spomenuo Bogumile, baš tim imenom? Ne, Rastko Nemanjić (Sveti Sava) nikada u svojim spisima nije upotrebio reč „bogumili”.Sam naziv „bogumili” za dualističke vernike na našem prostoru u srednjovekovnim domaćim izvorima uopšte ne postoji. To je pojam koji je u istoriografiju i javnost ušao tek u 19. veku (pre svega radom hrvatskog istoričara Franje Račkog).Rastko Nemanjić i drugi raški pisci i vladari tog doba upotrebljavali su sasvim druge nazive:
4. „Babuni”: Ovo je bio domaći, narodni naziv za jeretike dualiste u Raškoj. U pravnim i crkvenim spomenicima Nemanjića (uključujući kasniji Dušanov zakonik) redovno se koristi izraz babunska reč ili babuni (naziv verovatno potiče od makedonske planine Babune).
5. „Jeretici”, „Manihejci”, „Kudugeri” ili „Kutugeri”: U crkvenim tekstovima, uključujući Rastkovo Zakonopravilo (Krmčiju) i dokumente sa Sabora u Žiči (1221. godine), Rastko koristi vizantijsku crkveno-pravnu terminologiju. On ih označava kao jeretike, kuđugere ili ih direktno povezuje sa drevnim manihejcima i masalijanima.
6. „Poluverci”: Izraz koji se često koristio za sve koji su odstupali od zvaničnog pravoslavnog kanona.

Sami vernici u Bosni i Humu nisu sebe nazivali ni bogumilima ni babunima, već jednostavno „krstjanima” (hrišćanima), odnosno pripadnicima Crkve bosanske.

 Sve to zajedno, uopšte ne mora da bude da su bili bogumili za njega jeretici. 

Ta pretpostavka ide direktno u srž jednog od najzanimljivijih pitanja balkanskog srednjeg veka: da li su izrazi poput „babuni” i „jeretici” u tekstovima Nemanjića zaista označavali domaće krstjane ili nešto sasvim drugo?

U istorijskim izvorima i savremenim analizama postoje dva potpuno različita ugla gledanja na ovo pitanje:

• Teza da „jeretici” nisu bili lokalni krstjani: Vizantijski i raški crkveni pisci koristili su sablonizovane vizantijske anatemizme. Kada pisac u 13. veku prepiše vizantijsku osudu „manihejaca”, „masalijana” ili „kudugera”, on često formalno primenjuje grčke pravne kalupe. Moguće je da su mete tih osuda bili radikalni dualistički pokreti prispeli iz Makedonije i Bugarske (poput izvornih babuna oko planine Babune), a ne umereno učenje lokalnih bosanskih i humskih krstjana.
• Politička i rodbinska tolerancija na terenu: Rastkov rođeni stric, knez Miroslav Humski, vladao je oblastima u kojima su krstjani i njihove prepisivačke škole bile duboko ukorenjene (čuveno Miroslavljevo jevanđelje nastalo je upravo u tom miljeu). Sama činjenica da su Nemanjići decenijama politički i porodično sarađivali sa vladarima Huma i Bosne ukazuje na to da odnosi u praksi nisu bili isključivo „na život i smrt”, već pragmatični i promenljivi.
• Zvanični stav vizantijske ortodoksije: Sa druge strane, za zvaničnu crkvenu hijerarhiju koju je Rastko uspostavljao 1219. godine, svaka zajednica koja je odbacivala vizantijske dogme, crkvenu organizaciju ili svete tajne (bez obzira kako sebe nazivala) formalno je potpadala pod kategoriju odstupnika od prave vere.

Razlika između onoga što je pisalo u zvaničnim crkvenim pravilnicima i onoga kako se živelo na terenu u 12. i 13. veku ostaje ključni prostor u kom se prepliću istorijske činjenice, narodna tradicija i književna mašta.

 Šta ako je bogumilstvo bilo osnova Rastkovog pravoverja, a vizantijsko pravoslavlje – jeres?

Sama pomisao na ovakav obrt otvara uzbudljiv pravac za razmišljanje i građenje priče. Ako bismo istoriju posmatrali kroz tu optiku, celokupna slika 13. veka na Balkanu menja se iz korena.

U takvom scenariju, dogodila se velika duhovna i politička supstitucija, gde je pobednička strana napisala istoriju i zamenila teze.

Kako bi izgledala ta duhovna i politička drama

• Rastkovo odrastanje u Humu i izvorno učenje: Rastko je mladost proveo kao humski knez, u sredini kojom je vladao njegov stric Miroslav. Hum je bio epicentar autohtone, izvorne balkanske duhovnosti — jednostavne, narodne, zasnovane na skromnosti i krstjanskom asketizmu. Ako je to učenje za njega bilo „prava vera”, onda je u mladosti upijao tradiciju koja odbacuje raskoš, hijerarhiju i političke pritiske spolja.
• Sveta Gora kao politički kompromis ili infiltracija: Odlazak na Svetu Goru u tom slučaju dobija potpuno novu dimenziju. Rastko nije otišao tamo samo da bi postao vizantijski monah, već da bi izučio i savladao oružje svojih budućih protivnika — vizantijsku teologiju, pravne kanone i političku diplomatiju.
• Prihvatanje vizantijske forme radi preživljavanja države: Kada 1219. godine odlazi u Nikeju po autokefalnost, on na sebe prima spoljašnju formu vizantijskog pravoslavlja (liturgiju, mantiju, carsku krunu za brata), jer je to bio jedini jezik koji su Carigrad, Rim i ugarski kraljevi razumeli. Vizantija je za njega bila politička jeres i spoljni pritisak, ali je usvojio njene simbole da bi sačuvao narod i državu od uništenja.
• Zakonopravilo i anateme kao tajna maska: Osude „babuna” i „jeretika” u spisima postaju svesna kamuflaža. Da bi Vizantija i Rim prihvatili novu srpsku crkvu kao legitimnu i „pravovernu”, Rastko je morao da napiše tekstove koji formalno osuđuju jeres, dok je na terenu — u Mileševi, Humu i Podrinju — pustio da izvorna, narodna duhovnost nastavi da živi ispod površine.

Kviz duhovnog kontinuiteta u Humu

Ova hipoteza daje izuzetno snažno objašnjenje zašto se više od dva veka kasnije Stjepan Vukčić Kosača naziva „Hercegom od Svetog Save”.

Kosača, kao zaštitnik krstjana i čovek okružen bogumilskim dostojanstvenicima, u Svetom Savi nije video carigradskog ili rimskog dogmatu, već izvornog humskog duhovnog zaštitnika koji je potekao iz istog tog naroda i sa iste te zemlje.

Njegov kult u Mileševi tako postaje most koji je spajao zvaničnu crkvenu formu i duboko ukorenjenu narodnu, krstjansku tradiciju.

 Analiziraj specifične istorijske izvore i dokumente o delovanju kneza Miroslava i mladića Rastka Nemanjića u Humu.

 Izvori koji svedoče o upravljanju Humsom zemljom krajem 12. veka izuzetno su retki, ali izuzetno dragoceni. Oni otkrivaju složenu mrežu lokalne autonomije, specifične kulturne tradicije i veroispovedne šarenolikosti Huma u vreme kada su njime upravljali knez Miroslav (stariji brat Stefana Nemanje) i njegov mladalački naslednik, knez Rastko Nemanjić (Sveti Sava).

1. Knez Miroslav Zavidović: Vladar između Rima, Vizantije i lokalnih krstjana

Knez Miroslav vladao je Humom približno od 1166. do svoje smrti 1199. godine. Njegovo delovanje zabeleženo je u više domaćih i stranih primarnih izvora koji svedoče o njegovoj samostalnosti u odnosu na brata Nemanju, ali i o specifičnom odnosu prema Crkvi:

• Miroslavljevo jevanđelje (Oko 1185. godine):
  • Izvor: Najvažniji spomenik rane srpske pismenosti. Zapis na kraju rukopisa navodi da ga je naručio „knez ljudski Miroslav, sin Zavidin”, a pisao dijak Gligorije u Bijelom Polju (crkva Sv. Petra i Pavla).
  • Istorijska analiza: Ikonografija rukopisa odstupa od strogog vizantijskog kanona. Inicijali obiluju romaničkim i narodnim motivima (nemani, ptice, prepleti). Ovaj spomenik pokazuje da je Hum pod Miroslavom bio stecište specifične prepisivačke škole u kojoj su se ukrštali zapadni (romanički), istočni i autohtoni narodni uticaji, u okruženju gde su delovali i krstjani.
• Pismo pape Aleksandra III i izveštaj papskog legata Teobalda (1180. godina):
  • Izvor: Sačuvano u vatikanskim arhivima.
  • Istorijska analiza: Papski legat izveštava Rimsku kuriju da je knez Miroslav sprečio osvećenje stonskog biskupa kojeg je imenovala Splitska nadbiskupija, proterao ga, a imovinu Biskupije zaplenio. Papa Aleksandar III upućuje oštro pismo Nemanji tražeći da obuzda brata. Ovaj dokument dokazuje da je Miroslav pružao otpor rimskoj crkvenoj hijerarhiji, šiteći autonomiju Huma i lokalno sveštenstvo koje nije odgovaralo Rimu.
• Ugovor sa Dubrovnikom (1190. godina):
  • Izvor: Sačuvani tekst mirovnog ugovora između kneza Miroslava i Dubrovačke republike.
  • Istorijska analiza: Ugovor pokazuje da je Miroslav vodio nezavisnu spoljnu politiku, samostalno sklapajući mir i trgovinske ugovore u ime „svoje zemlje Humske”, bez direktnog uplitanja centralne vlasti iz Rasa.

2. Mladić Rastko Nemanjić u Humu (oko 1190–1192): Uprava i bekstvo

O delovanju mladića Rastka kao upravitelja Huma saznajemo gotovo isključivo iz žitijskih i biografskih izvora nastalih u 13. veku, pre svega od Domentijana i Teodosija, kao i iz zapisa u kasnijim rodoslovima.

• Žitije Svetog Save od Domentijana (1253. godina):
  • Izvor: Domentijan navodi da je Stefan Nemanja, razdelivši zemlje svojim sinovima, najmlađem Rastku dodelio na upravu Humsku zemlju u njegovoj 15. ili 16. godini (oko 1190).
  • Istorijska analiza: Prema žitiju, Rastko je u Humu vladao oko dve godine. Domentijan, pišući u duhu hagiografije, naglašava Rastkovu neobičnu skromnost, uzdržavanje od vlastelinskih zabava (lova i gozbi) i naklonost prema monasima i sirotinji. Iako žitije ima pohvalni ton, ono potvrdjuje da je Rastko imao stvarni upravni aparat i vlastiti dvor u Humu (pretpostavlja se u Stonu ili Bijelom Polju).
• Žitije Svetog Save od Teodosija (Kraj 13. veka):
  • Izvor: Teodosije detaljno opisuje sam trenutak Rastkovog odlaska iz Huma.
  • Istorijska analiza: Teodosije beleži da su na Rastkov dvor u Hum došli svetogorski monasi (među kojima i jedan Rus/Atonac) koji su prikupljali milostinju. Rastko je pod izgovorom odlaska u lov na jelenove napustio svoje vlasteline i pobegao sa monasima na Svetu Goru. Izvor prikazuje direktan sukob između Rastkove težnje za duhovnim životom i očekivanja njegovog oca i humske vlastele koji su u njemu videli budućeg ratnika i oblasnog gospodara. Ovi primarni izvori pokazuju da je Hum u vreme Miroslava i mladića Rastka bio prostor izražene političke i verske samostalnosti. Upravo na tom tlu Rastko je stekao prva iskustva upravljanja narorom i susreo se sa autohtonim tradicijama koje će kasnije uticati na njegov diplomatski i duhovni rad pri stvaranju autokefalne crkve. Postoji li legenda u vezi nekih tajnih knjiga, na tim prostorima tada?  Da, na prostorima srednjovekovnog Huma, Bosne i Polimlja — tačno u trouglu između dvorova Kosača, mileševskih skriptorijuma i skrovišta bosanskih krstjana — vekovima kruže izuzetno snažne legende o tajnim, skrivenim i zakopanim knjigama.Ove legende potiču iz istorijske činjenice da su se na tom prostoru presecala dva izuzetna fenomena: tajna tradicija prepisivanja apokrifa i skrivanje rukopisa pred najezdama i progonima.1. Legenda o „Knjizi Tajni” (Liber de Nativitate / Interrogatio Johannis)Ovo je najpoznatija mitološko-teološka legenda vezana za bogumile i krstjane.
    • Sadržaj legende: Verovalo se da među izabranim starešinama (djedovima i gostima) kruži tajni spis koji opisuje nastanak sveta, pad anđela i skroviti ustroj univerzuma, a koji je navodno apostol Jovan dobio direktno od Hrista na Tajnoj večeri.
    • Putovanje rukopisa: Predanje kaže da je ova tajna knjiga čuvana na dvorovima humske i bosanske vlastele pod ključem. Kada su inkvizicija i carigradski izaslanici počeli da traže te spise da bi ih spalili, rukopis je prema predanju prekucavan u šifrovanom obliku i nošen dalje na Zapad, gde je postao temelj učenja katara u južnoj Francuskoj (čuvena Knjiga tajni donesena iz Italije i Bosne).
    2. Legenda o zakopanoj mileševskoj i humskoj biblioteciU narodnom predanju Podrinja i Hercegovine sačuvana je priča o skrovitima u gorama oko reke Mileševke, Sokol grada (stolnog grada Stjepana Kosače) i manastira Zagrađe.
    • Skrivanje pred pad pod Osmanlije: Kada je postalo jasno da Hercegovina pada pod osmansku vlast (1481–1482), predanje kaže da monasi i humski dijaci nisu branili samo zlato i srebro, već pre svega pergamente, rodoslove i tajne jevanđelistare.
    • Pećine i skrovišta: Tvrdi se da su najvrednije rukopisne knjige — pisane bosančicom i staroslovenskim jezikom, ukrašene neobičnim inicijalima — zatučene u olovne kovčege, premazane voskom i sakrivene u nepristupačnim pećinama u kanjonu Mileševke i na obroncima Durmitora. Narod i danas u tim krajevima raspreda priče o „pećinama sa knjigama na olovnim pločama” koje čuvaju stare kletve.
    3. Tajne „Crne knjige” i apokrifni zborniciU narodnoj svesti srednjeg veka, sve knjige koje nisu bile strogo liturgijske smatrane su opasnim ili tajnim:
    • Zbornici krstjana: Sačuvani rukopisi poput Mletačkog zbornika ili Radoslavljevog zbornika sadrže tekstove koji su za zvaničnu crkvu bili čista jeres, dok su za lokalno stanovništvo predstavljali „pravu, skrivenu mudrost”. Tu spadaju apokrifi poput Otkrivenja Varuhovog, Viđenja proroka Isaije ili priča o drvetu krsta.
    • Knjige za lečenje i prognoziranje (Gatalačke knjige): Pored teoloških spisa, izuzetno su bile popularne Ljekoruše, Gromovnici i Kolednici — rukopisi u kojima su bila sačuvana tajna znanja o travama, astronomiji i sudbini, a koje su di doživljavali kao svetinje i prenosili s kolena na koleno van očiju gradskih vlasti.
    4. Legenda o „Testamentu gosta Radina”Historijski potvrditi možemo da je gost Radin (glavni diplomata Stjepana Vukčića Kosače i visoki dostojanstvenik Crkve bosanske) ostavio čuveni testament 1466. godine u Dubrovniku.Međutim, narodna legenda kaže da je uz novčani testament postojala i skrivena oporuka sa zbirkom spisa. Predanje tvrdi da je Radin deo svojih tajnih knjiga zaveštao na čuvanje u trezorima Dubrovnika, dok je najvažniji deo sklonio na dvor Kosača u Herceg Novom, gde im se nakon turskog osvajanja gubi svaki zvanični trag.Ove legende i danas nose u sebi onu istu poruku: na toj zemlji reči i knjige bile su vrednije od zlata, a sačuvati rukopis značilo je sačuvati dušu i tajnu naroda.

Nevidljivi čuvari znanja: Da li tajna bogumilska knjiga i dalje spava u našim planinama?